Yanığın derinliğine göre:
- Deri
- Deri altı dokular
- Fasya
- Kas
- Tendon
- Sinir
- Kıkırdak
- Kemik
etkilenebilir.
Akut yara iyileştikten sonra hastada:
- Hipertrofik skar
- Kontraktür
- Hareket kısıtlılığı
- Yüz yapılarında çekinti
- Göz kapağı veya dudak deformitesi
- Boyun hareket kısıtlılığı
- El fonksiyon bozukluğu
- Pigment değişiklikleri
- Doku düzensizliği
- Doku eksikliği
kalabilir.
Bu nedenle yanık rekonstrüksiyonu yalnızca:
“yanık izini çıkarmak”
değildir.
Temel soru:
Hangi anatomi ve fonksiyon kayboldu ve bunu yeniden oluşturmak için hangi dokuya ihtiyacımız var?
Akut Yanık Tedavisi ve Yanık Sekeli Cerrahisi
Bunlar aynı tedavinin farklı dönemleridir.
Akut Yanık
Özellikle ciddi yanıklarda ilk dönem:
- Yanık derinliği ve genişliği
- Havayolu ve sistemik durum
- Gerektiğinde sıvı tedavisi
- Yara bakımı
- Enfeksiyon kontrolü
- Debridman
- Nekrotik dokuların eksizyonu
- Deri greftleme
gibi tedavileri içerebilir.
Majör akut yanıklar multidisipliner yanık merkezi tedavisi gerektirebilir.
Yanık Sekeli Rekonstrüksiyonu
Akut yara kapandıktan sonra geride kalan:
skar → kontraktür → anatomik distorsiyon → fonksiyon kaybı
tedavi edilir.
Dolayısıyla geç dönem rekonstrüksiyon akut yanık tedavisinden farklı bir problemdir.
Yanığın Derinliği Neden Önemlidir?
Dermal hasar derinleştikçe:
- İyileşme süresinin uzaması
- Skar
- Hipertrofik skar
- Kontraktür
- Pigment bozukluğu
riski artabilir.
Derin yanıklar akut dönemde cerrahi yara örtüsü gerektirebilir.
Geç dönemdeki deformite hem ilk yanığın derinliğinden hem de yaranın nasıl iyileştiğinden etkilenir.
Her Yanık İzi Aynı Değildir
Yanık skarı:
- Düz fakat renk değiştirmiş
- Hipertrofik
- Ağrılı
- Kaşıntılı
- Çökük
- Yapışık
- İnstabil
- Kontrakte
- Fonksiyonu kısıtlayan
özellikte olabilir.
Aynı hastada bunların birkaçı birlikte bulunabilir.
Bu nedenle doğru soru:
“Yanık izine ne iyi gelir?”
değil,
“Bu yanık skarındaki dominant problem nedir?”
olmalıdır.
Hipertrofik Yanık Skarı
Özellikle derin yanıklardan sonra skar:
- Kabarık
- Kırmızı
- Sert
- Kaşıntılı
- Ağrılı
- Elastikiyetini kaybetmiş
hale gelebilir.
Seçilmiş hastalarda:
- Silikon
- Bası tedavisi
- İntralezyonel uygulamalar
- Lazer
- Rehabilitasyon
- Cerrahi
kombinasyonları kullanılabilir.
Her hipertrofik yanık skarının çıkarılması gerekmez.
Yanık Kontraktürü
Yanık Kontraktürü Nedir?
Skar dokusunun maturasyon sırasında kısalması sonucunda hareketli bir anatomik bölgenin hareketini kısıtlaması veya çevre yapıları çekmesidir.
Özellikle:
- Boyun
- Aksilla
- Dirsek
- El
- Parmaklar
- Kasık
- Diz
- Ayak bileği
- Göz kapağı
- Ağız çevresi
etkilenebilir.
Neden Sadece Estetik Bir Problem Değildir?
Boyun kontraktürü ekstansiyonu engelleyebilir.
Aksiller kontraktür omuz abduksiyonunu kısıtlayabilir.
El kontraktürü kavramayı bozabilir.
Göz kapağı kontraktürü korneayı açık bırakabilir.
Ağız çevresi kontraktürü ağız açıklığını azaltabilir.
Dolayısıyla:
Yanık kontraktürü cerrahisi esas olarak fonksiyonel rekonstrüktif cerrahidir.
Kontraktürün Açılması
Kontrakte skarı kesmek tek başına tedavi değildir.
Kontraktür tamamen serbestleştirildiğinde yeni bir doku defekti ortaya çıkar.
Bu defektin yeterli miktarda ve uygun kalitede doku ile rekonstrükte edilmesi gerekir.
Bu nedenle:
kontraktür açılması + doku rekonstrüksiyonu
birlikte planlanmalıdır.
Z-plasti
Seçilmiş lineer veya bant tarzı kontraktürlerde Z-plasti kullanılabilir.
Amaç:
- Kontrakte ekseni uzatmak
- Skarın yönünü değiştirmek
- Gerginliği yeniden dağıtmak
olabilir.
Z-plasti izi yok etmez.
Skar geometrisini değiştirerek doku uzunluğu kazandırır.
Deri Grefti
Kontraktür açıldıktan sonra lokal doku yetersizse deri grefti kullanılabilir.
Greft seçiminde:
- Dayanıklılık
- Sekonder kontraksiyon
- Doku kalitesi
- Esneklik
- Renk
önemlidir.
Ancak:
Bir defekti kapatabiliyor olması, deri greftinin o defekt için mutlaka en iyi rekonstrüksiyon olduğu anlamına gelmez.
Lokal Flepler
Komşu bölgeden getirilen vaskülarize doku:
- Daha iyi doku kalitesi
- Daha fazla kalınlık
- Daha dayanıklı örtü
- Seçilmiş durumlarda daha az sekonder kontraksiyon
sağlayabilir.
Ancak çevredeki deri de yanmışsa lokal flep seçenekleri kısıtlanabilir.
Perforatör ve Bölgesel Flepler
Daha büyük defektlerde yanık alanının dışından sağlıklı vaskülarize doku taşımak gerekebilir.
Seçilmiş perforatör veya bölgesel flepler:
- Sağlıklı doku
- Ek doku uzunluğu
- Daha dayanıklı örtü
sağlayabilir.
Flep seçimi önceden belirlenmiş bir tercihten değil, defektin ihtiyacından çıkmalıdır.
Serbest Flep ile Yanık Rekonstrüksiyonu
Çok ciddi yanık sekellerinde lokal ve bölgesel dokular yeterli olmayabilir.
Bu durumda mikrocerrahiyle başka bir bölgeden serbest doku transferi yapılabilir.
Özellikle:
- Geniş doku ihtiyacı
- Şiddetli rekürren kontraktür
- Yaygın skarlı çevre dokular
- Dayanıklı vaskülarize doku gereksinimi
varsa değerlendirilebilir.
Her yanık izi için serbest flep gerekmez.
Bu yöntem kompleks rekonstrüktif defektler içindir.
Doku Genişletme
Tissue Expansion Nedir?
Sağlıklı veya kullanılabilir dokunun altına yerleştirilen doku genişletici zaman içerisinde kademeli olarak şişirilir.
Böylece rekonstrüksiyonda kullanılabilecek ek deri oluşturulur.
En önemli avantajlarından biri çevre bölgeye benzer dokunun üretilebilmesidir.
Nerelerde Kullanılabilir?
Seçilmiş:
- Saçlı deri
- Yüz
- Boyun
- Geniş skar alanlarında
değerli olabilir.
Ancak aşamalı bir tedavidir ve uygun çevre doku gerektirir.
Yüz Yanığı Rekonstrüksiyonu
Yüz yanıkları:
- Kaş
- Göz kapağı
- Burun
- Dudak
- Oral komissür
- Kulak
- Saç çizgisi
- Yüz konturları
üzerinde deformite oluşturabilir.
Amaç yalnızca deri yüzeyini iyileştirmek değildir.
Yüz subunitleri arasındaki anatomik ilişkiyi yeniden oluşturmaktır.
Göz Kapağı Yanık Kontraktürü
Özellikle önemlidir çünkü görmeyi tehdit edebilir.
Kontraktür:
- Üst kapak retraksiyonu
- Alt kapak retraksiyonu
- Ektropion
- Lagoftalmi
- Kornea ekspozisyonu
oluşturabilir.
Bu durumda öncelik estetiktan önce fonksiyondur.
Tedavi:
kontraktürün açılması + eksik dokunun yerine konması + göz kapağının desteklenmesi
şeklinde olabilir.
Eksik göz kapağı dokusunun yerini lazer tutamaz.
Ağız Çevresi Yanık Kontraktürü
Perioral skarlar:
- Mikrostomi
- Oral komissür deformitesi
- Yeme güçlüğü
- Ağız hijyeninde zorluk
- Konuşma problemi
- Dudak kapanma problemi
oluşturabilir.
Amaç hem:
yeterli ağız açıklığı
hem de
oral kompetans
sağlamaktır.
Burun Yanık Deformitesi
Derin yanık:
- Deri örtüsünü
- Ala'yı
- Kolumellayı
- Kıkırdak desteğini
- Nazal lining'i
etkileyebilir.
Dolayısıyla bazı yanık sonrası burun deformiteleri yalnızca skar tedavisi değil, gerçek yapısal burun rekonstrüksiyonu gerektirir.
Kulak Yanık Rekonstrüksiyonu
Kulakta ince deri kompleks kıkırdak yapının üzerini örter.
Derin yanık:
- Kıkırdak ekspozisyonu
- Kıkırdak kaybı
- Heliks deformitesi
- Parsiyel kulak kaybı
- İleri auriküler deformite
oluşturabilir.
Rekonstrüksiyon kalan deri ve kıkırdak anatomisine göre planlanır.
Boyun Yanık Kontraktürü
Boyun hareket için geniş ve esnek bir deri örtüsüne ihtiyaç duyar.
Ön boyundaki ciddi kontraktür:
- Çeneyi
- Alt dudağı
- Mandibular bölgeyi
aşağı çekebilir.
Dolayısıyla görünür boyun skarı daha geniş bir servikofasiyal deformitenin parçası olabilir.
Boyun Rekonstrüksiyonunun Amacı Nedir?
Amaç:
- Kontraktürü tamamen açmak
- Boyun ekstansiyonunu artırmak
- Eksik dokuyu yerine koymak
- Alt yüz üzerindeki çekintiyi azaltmak
- Mümkün olduğunda servikomental konturu iyileştirmek
olmalıdır.
Aksiller Yanık Kontraktürü
Aksiller skarlar omuz abduksiyonunu ciddi şekilde kısıtlayabilir.
Aksilla düz bir yüzey olmadığı için rekonstrüksiyon üç boyutlu planlanmalıdır.
Hafif olgularda lokal doku düzenlemeleri yeterliyken ileri olgularda daha geniş flepler gerekebilir.
El Yanığı Rekonstrüksiyonu
El yanık rekonstrüksiyonunun fonksiyonel açıdan en kritik bölgelerinden biridir.
Yanık:
- El dorsumu
- Avuç içi
- Web aralıkları
- Parmaklar
- Tendonlar
- Eklemler
üzerinde etkili olabilir.
Sekeller:
- Web kontraktürü
- Fleksiyon kontraktürü
- Ekstansiyon kontraktürü
- Eklem sertliği
- Tendon yapışıklığı
- Skara bağlı psödosindaktili
şeklinde olabilir.
Amaç yalnızca daha düzgün bir deri yüzeyi oluşturmak değil:
el fonksiyonunu artırmaktır.
Eklem Üzerindeki Yanık Skarları
Eklem üzerinden geçen skarlar hareket açıklığını kısıtlayabilir.
Bu nedenle cerrahi tedavi rehabilitasyonla birlikte planlanmalıdır.
Başarılı şekilde açılmış bir kontraktür, postoperatif hareket korunamazsa fonksiyonel olarak yeniden kaybedilebilir.
Fizik Tedavi ve Rehabilitasyon
Yanık rekonstrüksiyonunun ayrılmaz parçasıdır.
Bölgeye göre:
- Eklem hareket egzersizleri
- Splint
- Pozisyonlama
- Skar masajı
- Bası tedavisi
- Fonksiyonel rehabilitasyon
gerekebilir.
Cerrahi ve rehabilitasyon aynı tedavi sürecinin parçalarıdır.
Fraksiyonel CO₂ Lazer ve Yanık İzleri
Fraksiyonel ablatif CO₂ lazer seçilmiş olgun yanık skarlarında:
- Doku düzensizliği
- Sertlik
- Kalınlık
- Bazı skar semptomları
üzerinde kullanılabilir.
Amaç kontrollü skar remodelingidir.
Ancak:
Lazer ciddi bir mekanik kontraktürü açamaz ve eksik dokunun yerini tutamaz.
Lazer mi, Cerrahi mi?
Bu ayrım çok önemlidir.
Problem esas olarak skar kalitesi ise → lazer gibi yöntemler değerli olabilir.
Problem doku eksikliği, anatomik deformite veya mekanik kontraktür ise → cerrahi rekonstrüksiyon ön plana çıkar.
Bazı hastalarda iki yaklaşım farklı dönemlerde birlikte kullanılabilir.
Dermappen / Microneedling
Seçilmiş yüzeysel doku düzensizliklerinde kullanılabilir.
Ancak:
- Ciddi kontraktür
- Büyük doku eksikliği
- Belirgin anatomik deformite
için yeterli değildir.
Yağ Enjeksiyonu
Seçilmiş:
- Çökük skarlar
- Yapışık skarlar
- Hacim kaybı
- Kontur düzensizliği
bulunan hastalarda otolog yağ enjeksiyonu düşünülebilir.
Ancak mekanik kontraktür varsa yağ enjeksiyonu kontraktürün cerrahi olarak açılmasının yerini tutmaz.
Ayrıca yağ greftleme “kök hücreyle yanık izini yok etme” şeklinde sunulmamalıdır.
Yanık Skarında Renk Değişikliği
Yanık skarı:
- Hiperpigmente
- Hipopigmente
- Alacalı
- Persistan eritemli
olabilir.
Pigment problemlerinin tamamen düzeltilmesi zor olabilir.
Ayrıca:
renk + kalınlık + doku + kontraktür
birbirinden ayrı problemlerdir ve ayrı ayrı değerlendirilmelidir.
Saçlı Deri Yanığı ve Skatrisyel Alopesi
Derin saçlı deri yanıkları saç foliküllerini kalıcı olarak hasarlayabilir.
Bunun sonucunda skatrize alopesi gelişebilir.
Rekonstrüksiyonda:
- Skar eksizyonu
- Lokal saçlı deri flepleri
- Doku genişletme
- Seçilmiş saç restorasyon yöntemleri
değerlendirilebilir.
Özellikle doku genişletme saçlı deri rekonstrüksiyonunda avantaj sağlayabilir çünkü yeni saçlı deri dokusu kazandırır.
Yanık Sekeli Ameliyati Ne Zaman Yapılır?
Tek bir zamanlama kuralı yoktur.
Definitif rekonstrüksiyonların önemli bölümü:
- Yaralar kapandıktan
- Skar davranışı değerlendirildikten
- Kontraktür belirgin hale geldikten
- Rehabilitasyon süreci değerlendirildikten
sonra yapılır.
Ancak skarın tamamen olgunlaşmasını beklemek her zaman doğru değildir.
Eğer kontraktür:
- Gözü
- Havayolunu
- Beslenmeyi
- Boyun pozisyonunu
- El fonksiyonunu
- Eklem hareketini
tehdit ediyorsa daha erken müdahale gerekebilir.
Fonksiyon, skar maturasyonundan daha öncelikli olabilir.
Çocuklarda Yanık Sekeli
Çocuk büyürken skar dokusu normal deri gibi büyüyemeyebilir.
Başlangıçta hafif görünen bir kontraktür büyümeyle giderek daha belirgin hale gelebilir.
Bu nedenle pediatrik yanık sekelleri uzun dönem takip ve bazen tekrarlayan rekonstrüksiyon gerektirebilir.
Tekrarlayan Yanık Kontraktürü
Kontraktür cerrahiden sonra tekrar gelişebilir.
Bunda:
- İlk yanığın şiddeti
- Doku eksikliği
- Kullanılan rekonstrüksiyon
- Skar biyolojisi
- Postoperatif pozisyonlama
- Splint
- Rehabilitasyon
- Çocuklarda büyüme
rol oynayabilir.
Dolayısıyla rekürrens riski ilk cerrahi planlamanın parçası olmalıdır.
Aşamalı Yanık Rekonstrüksiyonu
İleri yanık sekellerini tek ameliyatla tamamen düzeltmeye çalışmak her zaman doğru değildir.
Tedavi öncelikleri:
fonksiyonu tehdit eden deformite → ciddi kontraktür → instabil veya açık alanlar → yüz anatomisindeki distorsiyon → skar ve kontur refinements
şeklinde sıralanabilir.
Yanık Rekonstrüksiyonunun Riskleri
Yapılan işleme göre:
- Kanama
- Hematom
- Enfeksiyon
- Yara iyileşme problemi
- Greft kaybı
- Flep dolaşım problemi
- Flep nekrozu
- Donör alan morbiditesi
- Kontraktürün tekrarlaması
- Hipertrofik skar
- Pigment değişikliği
- Kontur düzensizliği
- Rezidüel hareket kısıtlılığı
- Asimetri
- Ek cerrahi gereksinimi
olabilir.
Ciddi yanıkla hasarlanmış dokunun tamamen normal cilde dönüştürüleceği garanti edilemez.
Dr. Fatih Ceran'in Yanık Sekeli Rekonstrüksiyonuna Yaklaşımı
İlk soru:
“Yanık izini nasıl yok ederiz?”
olmamalıdır.
Önce:
Yanığın nedeni ne?
İlk yaralanma ne kadar derindi?
Akut dönemde nasıl tedavi edildi?
Daha önce greft yapıldı mı?
Hangi dokular kaybedildi?
Skar hipertrofik mi?
Derin dokulara yapışık mı?
Kontraktür var mı?
Hareketi kısıtlıyor mu?
Göz risk altında mı?
Ağız açıklığı azalmış mı?
Oral kompetans bozulmuş mu?
Boyun ekstansiyonu kısıtlı mı?
Omuz hareketi kısıtlı mı?
El fonksiyonu bozulmuş mu?
Skar bir eklemi geçiyor mu?
Çevrede yeterli sağlıklı deri var mı?
Z-plasti yeterli uzunluk sağlar mı?
Greft yeterli olur mu?
Greftin sekonder kontraksiyonu yeni bir problem oluşturur mu?
Lokal flep daha iyi doku sağlar mı?
Çevre dokular da yanmış mı?
Bölgesel veya perforatör flep gerekiyor mu?
Serbest doku transferi gerektirecek kadar kompleks bir defekt var mı?
Doku genişletme daha benzer bir doku sağlayabilir mi?
Asıl problem doku eksikliği değil, skar kalitesi mi?
Fraksiyonel CO₂ lazer faydalı olabilir mi?
Çöküklük veya yapışıklık nedeniyle yağ greftleme gerekir mi?
Ameliyat sonrası hangi rehabilitasyon gerekli?
Ve en önemlisi:
Skarı mı tedavi ediyoruz, yoksa kaybolmuş bir anatomik yapıyı ve fonksiyonu mu yeniden oluşturuyoruz?
Rekonstrüksiyon:
deformiteyi tanımla → fonksiyon kaybını belirle → kontraktürü tamamen serbestleştir → ortaya çıkan gerçek doku eksikliğini değerlendir → uygun dokuyla rekonstrükte et → hareketi koru → rehabilite et → skar kalitesini iyileştir
şeklinde ilerlemelidir.
Yanık İzi ve Yanık Sekeli Cerrahisi Hakkında Sık Sorulan Sorular
Yanık izi tamamen yok edilebilir mi?
Hayır. Amaç skarın görünümünü, dokusunu ve oluşturduğu deformiteyi iyileştirmektir; ağır hasarlı deriyi tamamen normal cilde dönüştürmek mümkün olmayabilir.
Yanık kontraktürü nedir?
Skarın kısalarak bir eklemin hareketini kısıtlaması veya anatomik bir yapıyı normal pozisyonundan çekmesidir.
Yanık kontraktürü lazerle açılabilir mi?
Bazı skar özellikleri lazerle iyileştirilebilir ancak belirgin mekanik kontraktür genellikle cerrahi serbestleştirme gerektirir.
Kontraktür açıldıktan sonra neden greft veya flep gerekir?
Kontraktür tamamen açıldığında bir doku eksikliği ortaya çıkar. Bu alanın yeterli ve esnek dokuyla rekonstrükte edilmesi gerekir.
Z-plasti yanık izlerinde ne işe yarar?
Seçilmiş lineer kontraktürlerde skar yönünü değiştirerek kontrakte hattın uzatılmasını sağlayabilir.
Yanık rekonstrüksiyonunda deri grefti kullanılır mı?
Evet. Özellikle kontraktür açılması sonrasında kullanılabilir; ancak her defekt için en uygun seçenek değildir.
Flep ne zaman greftten daha uygun olabilir?
Daha kalın, vaskülarize ve dayanıklı doku gerektiğinde veya sekonder kontraksiyonun azaltılması önemli olduğunda flep tercih edilebilir.
Yüzdeki yanık sekelleri ameliyat edilebilir mi?
Evet. Göz kapağı, burun, dudak, kulak, boyun ve diğer yüz bölgelerindeki deformiteler anatomik probleme göre rekonstrükte edilebilir.
Göz kapağındaki yanık izi tehlikeli olabilir mi?
Evet. Kapak kontraktürü gözün tam kapanmasını engelleyerek kornea ekspozisyonuna neden olabilir.
Fraksiyonel CO₂ lazer yanık izinde etkili midir?
Seçilmiş olgun yanık skarlarında sertlik, kalınlık ve doku düzensizliğini iyileştirebilir; ancak büyük kontraktürlerin cerrahi tedavisinin yerini tutmaz.
Yanık izine yağ enjeksiyonu yapılabilir mi?
Seçilmiş çökük, yapışık veya hacim kaybı bulunan alanlarda kullanılabilir.
Boyun yanık kontraktürü düzeltilebilir mi?
Evet. Amaç kontraktürü açmak, boyun hareketini artırmak ve eksik dokuyu uygun rekonstrüksiyonla yerine koymaktır.
Çocukluk çağındaki yanık izleri büyüdükçe kötüleşebilir mi?
Evet. Çocuk büyürken skarlı dokunun yeterince genişleyememesi kontraktürü belirginleştirebilir.
Yanık rekonstrüksiyonu tek ameliyatla tamamlanır mı?
Kompleks yanık sekellerinde sıklıkla hayır. Fonksiyonel ve estetik problemler öncelik sırasına göre aşamalı olarak tedavi edilebilir.