Normal el fonksiyonu:
- Kemik ve eklemler
- Fleksör tendonlar
- Ekstansör tendonlar
- Periferik sinirler
- Damarlar
- Kaslar
- Deri ve yumuşak dokular
- Tırnak yapıları
arasındaki hassas koordinasyona bağlıdır.
Bu nedenle küçük görünen bir yaralanma bile:
- Kavrama
- Pinch
- Duyu
- İnce motor hareketler
- Parmak hareketleri
- El becerisi
- El görünümü
üzerinde ciddi etki oluşturabilir.
El cerrahisinin amacı yalnızca yaralanan anatomiyi onarmak değil, mümkün olan en iyi fonksiyonel eli yeniden oluşturmaktır.
El Cerrahisi Nedir?
El cerrahisi:
- El
- El bileği
- Parmaklar
- Tendonlar
- Periferik sinirler
- Yumuşak dokular
ile ilişkili travmatik ve rekonstrüktif problemlerin yanı sıra seçilmiş sinir sıkışmaları ve diğer el hastalıklarının cerrahi tedavisini kapsar.
Bazı problemler küçük bir girişimle çözülebilir.
Kompleks yaralanmalar ise birçok anatomik tabakanın aynı anda rekonstrüksiyonunu gerektirebilir.
Dolayısıyla ilk soru:
“Hangi ameliyatı yapalım?”
değil,
“Hangi yapılar hasarlı ve fonksiyonu hangi yapı sınırlıyor?”
olmalıdır.
El ve Parmak Yaralanmaları
El travmaları basit kesilerden kompleks yaralanmalara kadar değişebilir.
Bir yaralanmada:
- Deri
- Deri altı
- Tendon
- Sinir
- Arter
- Ven
- Eklem
- Kemik
- Tırnak yatağı
birlikte etkilenebilir.
Derideki yaranın küçük olması, alttaki yaralanmanın da küçük olduğu anlamına gelmez.
Kompleks El Travması
Ezilme ve yüksek enerjili travmalarda aynı anda:
deri kaybı + tendon yaralanması + sinir yaralanması + damar hasarı + kırık
bulunabilir.
Burada amaç yalnızca yaranın kapatılması değildir.
Rekonstrüksiyon:
stabil iskelet → canlı dokular → tendon fonksiyonu → sinir iyileşmesi → dayanıklı yumuşak doku örtüsü → rehabilitasyon
şeklinde düşünülmelidir.
Fleksör Tendon Yaralanmaları
Fleksör tendonlar parmakların bükülmesini sağlar.
Tendon kesildiğinde aktif fleksiyon kaybolabilir.
Tedavide:
- Hangi tendonun yaralandığı
- Yaralanmanın seviyesi
- Sinir ve damar hasarı
- Tendon uçlarının durumu
- Yaralanmadan geçen süre
- Yumuşak doku durumu
önemlidir.
Tendonun dikilmesi tedavinin yalnızca ilk bölümüdür.
Sonrasında tendonun çevre dokular içinde kayabilmesi gerekir.
Ekstansör Tendon Yaralanmaları
Ekstansör tendonlar parmak ve başparmak ekstansiyonunu sağlar.
Elin birçok bölgesinde yüzeyel seyrettikleri için küçük görünen travmalarda dahi yaralanabilirler.
Tedavi anatomik zona ve yaralanma tipine göre değişir.
Amaç yalnızca tendon devamlılığı değil, dengeli parmak ekstansiyonudur.
Primer ve Sekonder Tendon Rekonstrüksiyonu
Yeni oluşmuş tendon kesisi ile yıllar önce meydana gelmiş tendon yaralanması aynı problem değildir.
Primer Onarım
Uygun akut yaralanmalarda tendon uçları doğrudan onarılabilir.
Sekonder Rekonstrüksiyon
Eski yaralanmalarda:
- Tendon retraksiyonu
- Yapışıklık
- Skar
- Eklem sertliği
- Tendon kayma ortamının kaybı
bulunabilir.
Seçilmiş olgularda:
- Tenoliz
- Tendon grefti
- Tendon transferi
- Aşamalı tendon rekonstrüksiyonu
gerekebilir.
Eski tendon yaralanmasının tedavisi her zaman iki tendon ucunu yeniden dikmek değildir.
Tenoliz
Tendon iyileşmiş olmasına rağmen çevresindeki skar nedeniyle kayamıyorsa aktif hareket kısıtlanabilir.
Tipik olarak:
pasif hareket vardır ancak aktif hareket daha kısıtlıdır.
Seçilmiş hastalarda tenoliz ile tendon çevresindeki yapışıklıklar serbestleştirilebilir.
Başarı için yeterli pasif eklem hareketi ve uygun rehabilitasyon önemlidir.
Elin Periferik Sinir Yaralanmaları
Elin fonksiyonu motor fonksiyon kadar duyuya da bağlıdır.
Başlıca sinirler:
- Median sinir
- Ulnar sinir
- Radial sinir
- Dijital sinirlerdir.
Sinir hasarı:
- Uyuşukluk
- Koruyucu duyu kaybı
- Nöropatik ağrı
- Kas güçsüzlüğü
- İnce motor beceri kaybı
- Sinire göre çeşitli el deformiteleri
oluşturabilir.
Dijital Sinir Kesileri
Dijital sinirler parmak duyusunu sağlar.
Tam kesi belirli bir bölgede duyu kaybı oluşturabilir.
Uygun akut yaralanmalarda mikrocerrahi sinir onarımı yapılabilir.
Sinir uçları arasında gerginliksiz onarıma izin vermeyen bir defekt varsa sinir grefti veya başka rekonstrüktif seçenekler gerekebilir.
Ancak:
Sinirin dikilmesi duyunun hemen normale döneceği anlamına gelmez.
Sinir rejenerasyonu zaman gerektirir.
Sinir Grefti
Sinir uçları aşırı gerginlik olmadan bir araya getirilemiyorsa aradaki defekt sinir greftiyle rekonstrükte edilebilir.
Sonuç:
- Yaralanma seviyesi
- Defekt uzunluğu
- Yaralanmadan geçen süre
- Hastanın yaşı
- Eşlik eden yaralanmalar
- Hedef dokunun durumu
- Rehabilitasyon
gibi birçok faktörden etkilenir.
Motor Sinir Hasarı
Uzun süreli motor sinir hasarında hedef kasların fonksiyonel kapasitesi zamanla kaybolabilir.
Bu durumda artık yalnızca siniri onarmaya çalışmak yerine fonksiyonun başka bir sistemle yeniden oluşturulması gerekebilir.
Örneğin seçilmiş olgularda tendon transferleri kullanılabilir.
Rekonstrüktif cerrahinin temel prensiplerinden biri budur:
Orijinal sistem geri getirilemiyorsa, çalışan başka bir sistem kaybolan fonksiyon için yeniden yönlendirilebilir.
Tendon Transferleri
Çalışan bir kas-tendon ünitesinin kuvvetinin kaybolmuş başka bir hareketi oluşturacak şekilde yönlendirilmesidir.
Özellikle seçilmiş kronik sinir paralizilerinde değerlendirilebilir.
Donör tendonun:
- Yeterli gücü
- Yeterli ekskürsiyonu
- Uygun çekiş hattı
- Yerine konabilecek veya feda edilebilecek bir fonksiyonu
olmalıdır.
Tendon transferi yalnızca tendonun yerinin değiştirilmesi değil, fonksiyon transferidir.
Elde Yumuşak Doku Defektleri
El için gerekli örtü:
ince + dayanıklı + hareketli
olmalıdır.
Yaralanma sonucunda:
- Tendon
- Eklem
- Kemik
- Sinir
- Damar
açıkta kalabilir.
Bu tür yaraların yalnızca gergin şekilde kapatılması fonksiyonu bozabilir.
Rekonstrüksiyon:
- Defektin büyüklüğü
- Lokalizasyonu
- Açıkta kalan yapılar
- Dolaşım
- Gerekli doku kalınlığı
- Tendon kayma ihtiyacı
- Duyu gereksinimi
dikkate alınarak planlanır.
Deri Greftleri
Uygun kanlanan yüzeysel defektlerde deri grefti kullanılabilir.
Ancak her el yarası greftle kapatılamaz.
Özellikle kritik yapıların açıkta olduğu defektlerde daha güçlü vaskülarize doku örtüsü gerekebilir.
Lokal Flepler
Defektin yakınındaki dokular kullanılarak vaskülarize örtü sağlanabilir.
Özellikle:
- Parmak ucu
- Parmak
- El dorsumu
- Seçilmiş palmar defektlerde
lokal flepler değerli olabilir.
Flep seçimi yaranın anatomisine göre yapılmalıdır.
Bölgesel ve Perforatör Flepler
Komşu dokular yetersizse daha uzaktaki vaskülarize dokular kullanılabilir.
Amaç yalnızca yarayı kapatmak değil:
- Tendon kaymasını korumak
- Eklem hareketini mümkün kılmak
- Dayanıklı örtü sağlamak
- Konturu korumak
olmalıdır.
Serbest Flep ve Mikrocerrahi
Kompleks el defektlerinde bazen başka bir vücut bölgesinden vaskülarize doku serbest flep olarak taşınabilir.
Mikrocerrahi damar bağlantılarıyla dokunun dolaşımı yeniden oluşturulur.
Özellikle:
- Geniş defekt
- Ciddi lokal doku hasarı
- Kritik yapıların ekspozisyonu
- Sağlıklı vaskülarize doku gereksinimi
varsa değerlendirilebilir.
Her el yarası için serbest flep gerekmez.
Parmak Ucu Yaralanmaları
Parmak ucu yoğun duyu fonksiyonuna sahip özel bir anatomik bölgedir.
Yaralanmada:
- Pulpa
- Tırnak yatağı
- Distal falanks
- Duyu sinirleri
- Yumuşak doku
etkilenebilir.
Mümkün olduğunda hedef:
uzunluk + duyu + dayanıklı örtü + tırnak desteği + doğal kontur
korumaktır.
Tırnak Yatağı Yaralanmaları
Tırnak yalnızca görünen tırnak plağından oluşmaz.
Normal tırnak büyümesini sağlayan özelleşmiş anatomik yapılar vardır.
Hasar:
- Tırnak deformitesi
- Ayrılma
- Düzensiz büyüme
- Yapışıklık
- Kalıcı kontur bozukluğu
oluşturabilir.
El Skarları ve Kontraktürler
Yara iyileşmiş olsa bile skar el fonksiyonunu bozabilir.
Skar:
- Hipertrofik
- Yapışık
- Ağrılı
- Kontrakte
- Hareketi kısıtlayan
özellikte olabilir.
Özellikle eklem veya web aralığını geçen skarlar fonksiyon kaybına neden olabilir.
Tedavi planlanırken asıl problemin:
skar mı, deri eksikliği mi, tendon yapışıklığı mı, eklem sertliği mi
olduğu belirlenmelidir.
El Yanık Kontraktürleri
El yanıkları:
- Parmaklar
- Web aralıkları
- El dorsumu
- Avuç içi
- Eklemler
- Tendonlar
üzerinde kompleks sekeller bırakabilir.
Yanık kontraktürü yalnızca kötü görünen bir iz değildir.
Fonksiyonu ciddi şekilde kısıtlayabilir.
Tedavide:
- Kontraktür açılması
- Z-plasti
- Deri grefti
- Lokal/bölgesel flepler
- Daha kompleks doku rekonstrüksiyonları
kullanılabilir.
Web Aralığı Kontraktürleri
Parmak aralıkları elin açılması ve kavrama fonksiyonu için önemlidir.
Skar web derinliğini azaltarak parmakların birbirinden ayrılmasını engelleyebilir.
Bu nedenle rekonstrüksiyon yalnızca deri yüzeyini değil:
web aralığının üç boyutlu anatomisini
yeniden oluşturmalıdır.
Karpal Tünel Sendromu
Median sinirin el bileğinde sıkışması sonucu oluşur.
Hastalarda:
- Uyuşma
- Karıncalanma
- Gece şikâyetleri
- Ağrı
- Güç kaybı
- İnce el fonksiyonunda bozulma
görülebilir.
İleri olgularda tenar kaslarda güçsüzlük veya atrofi gelişebilir.
Her karpal tünel hastasının ameliyat olması gerekmez.
Uygun hastalarda cerrahinin amacı median siniri dekomprese etmektir.
Kubital Tünel ve Ulnar Sinir Sıkışması
Ulnar sinir özellikle dirsek çevresinde sıkışabilir.
Hastalarda:
- Ulnar parmaklarda uyuşma
- İntrensek kas güçsüzlüğü
- Kavrama gücünde azalma
- İnce motor hareketlerde bozulma
oluşabilir.
Uzun süreli ileri basıda kas atrofisi gelişebilir.
Tetik Parmak
Fleksör tendonun pulley sistemi içerisinde kaymasının bozulmasıyla ilişkilidir.
Hastada:
- Takılma
- Klik
- Ağrı
- Kilitlenme
olabilir.
Tedavi hastalığın şiddetine ve önceki konservatif tedavilere göre planlanır.
Ganglion Kisti
Ganglionlar sıklıkla eklem veya tendon kılıfları çevresinde görülür.
Ağrısız olabileceği gibi:
- Ağrı
- Aktiviteyle rahatsızlık
- Değişken büyüklük
oluşturabilir.
Her ganglion kistinin ameliyat edilmesi gerekmez.
Eski El Yaralanmaları
Yaralanmanın üzerinden yıllar geçmiş olması rekonstrüksiyonun imkânsız olduğu anlamına gelmez.
Ancak problem değişmiştir.
Artık:
- Tendon yapışıklığı
- Tendon kaybı
- Sinir defisiti
- Kas dengesizliği
- Eklem kontraktürü
- Skar
- Yumuşak doku eksikliği
birlikte bulunabilir.
Bu nedenle amaç yıllar önce yapılması gereken ameliyatı tekrarlamak değil:
bugünkü fonksiyonel problemi rekonstrükte etmektir.
El Mikrocerrahisi
Mikrocerrahi teknikler seçilmiş:
- Sinir onarımlarında
- Sinir greftlerinde
- Küçük damar onarımlarında
- Serbest doku transferlerinde
- Kompleks travma rekonstrüksiyonlarında
kullanılabilir.
Mikrocerrahi tek bir ameliyat değildir.
Çok küçük anatomik yapıların rekonstrüksiyonuna imkân sağlayan cerrahi teknikler bütünüdür.
Parmak ve El Replantasyonu
Tam veya tama yakın amputasyonlar özellikli acil yaralanmalardır.
Replantasyon kararı:
- Amputasyon seviyesi
- Yaralanmanın mekanizması
- İskemi süresi
- Ampute parçanın durumu
- Kaç parmağın etkilendiği
- Hastanın genel durumu
gibi birçok faktöre bağlıdır.
Her amputasyonun replantasyonu mümkün veya uygun değildir.
Uygun vakaların gerekli mikrocerrahi ve postoperatif altyapının bulunduğu merkezlerde acil değerlendirilmesi gerekir.
El Cerrahisi Sonrası Rehabilitasyon
El cerrahisinde rehabilitasyon bazen ameliyat kadar önemlidir.
Tedaviye göre:
- Splint
- Kontrollü mobilizasyon
- Eklem hareket egzersizleri
- Tendon kaydırma protokolleri
- Duyu rehabilitasyonu
- Skar tedavisi
- Güçlendirme
gerekebilir.
Çok erken ve kontrolsüz hareket rekonstrüksiyona zarar verebilir.
Gereğinden fazla immobilizasyon ise sertlik ve yapışıklık oluşturabilir.
Bu nedenle:
doğru ameliyat + doğru rehabilitasyon
birlikte yürütülmelidir.
El Cerrahisi Sonrası İyileşme
Tek bir iyileşme süresi yoktur.
Karpal tünel ameliyatı, tendon onarımı, sinir rekonstrüksiyonu ve serbest fleple kompleks el rekonstrüksiyonu tamamen farklı süreçlerdir.
Ayrıca:
yaranın iyileşmesi ile el fonksiyonunun iyileşmesi aynı şey değildir.
Tendon biyolojik olarak iyileşmelidir.
Sinir zaman içinde rejenere olur.
Sert eklemler rehabilitasyon gerektirir.
Fonksiyon cerrahi yara iyileştikten sonra da gelişmeye devam edebilir.
El Cerrahisinin Riskleri
Yapılan işleme göre:
- Kanama
- Hematom
- Enfeksiyon
- Yara iyileşme problemi
- Skar
- Eklem sertliği
- Tendon yapışıklığı
- Tendon rüptürü
- Persistan duyu kaybı
- Nöropatik ağrı
- Nöroma
- Yetersiz sinir iyileşmesi
- Eklem kontraktürü
- Greft veya flep problemleri
- Sinir sıkışmasının tekrarlaması
- Kalıcı güç kaybı
- Ek cerrahi gereksinimi
görülebilir.
Ciddi el travması sonrasında yaralanma öncesindeki tamamen normal fonksiyonun geri döneceği garanti edilemez.
Dr. Fatih Ceran'in El Cerrahisi ve Rekonstrüksiyonuna Yaklaşımı
İlk soru:
“Bu yarayı nasıl kapatalım?”
değil,
“Yaranın altında hangi yapılar hasar gördü?”
olmalıdır.
Değerlendirmede:
Yaralanma akut mu, eski mi?
Doku kaybı var mı?
Kemik stabil mi?
Eklem yaralanmış mı?
Fleksör tendonlar sağlam mı?
Ekstansör tendonlar sağlam mı?
Hasta eklemleri aktif olarak hareket ettirebiliyor mu?
Pasif hareket korunmuş mu?
Tendon yapışıklığı var mı?
Duyu sağlam mı?
Hangi sinir alanı etkilenmiş?
Sinirin devamlılığı var mı?
Sinir defekti var mı?
Damar yaralanması var mı?
Parmakların dolaşımı yeterli mi?
Kemik, tendon veya eklem açıkta mı?
Yara aşırı gerginlik olmadan kapatılabilir mi?
Deri grefti yeterli bir örtü sağlar mı?
Vaskülarize doku gerekiyor mu?
Lokal flep yeterli mi?
Bölgesel flep gerekli mi?
Serbest doku transferi gerekiyor mu?
Eski sinir hasarında sinir onarımı yerine tendon transferi daha anlamlı mı?
Tendon problemi gibi görünen durum aslında eklem sertliği mi?
Skar kontraktürü hareketi kısıtlıyor mu?
Ameliyat sonrasında hangi rehabilitasyon gerekli?
Rekonstrüksiyon:
doğru tanı → iskelet stabilitesi → dolaşım → tendon ve sinir rekonstrüksiyonu → uygun yumuşak doku örtüsü → kontrollü erken rehabilitasyon → fonksiyonel refinements
şeklinde düşünülmelidir.
Amaç yalnızca:
kapanmış ve iyileşmiş bir yara
değildir.
Amaç:
yaralanmanın izin verdiği ölçüde stabil, duyulu, hareketli ve fonksiyonel bir el oluşturmaktır.
El Cerrahisi Hakkında Sık Sorulan Sorular
El cerrahisi hangi hastalık ve yaralanmaları kapsar?
El ve parmak travmaları, tendon ve sinir yaralanmaları, yumuşak doku defektleri, kontraktürler, bazı sinir sıkışmaları ve diğer seçilmiş el hastalıklarını kapsar.
Küçük bir el kesisi ciddi olabilir mi?
Evet. Derideki kesi küçük olmasına rağmen altında tendon, sinir veya damar yaralanması bulunabilir.
Kesilmiş tendon dikilebilir mi?
Birçok akut tendon yaralanması onarılabilir. Yöntem yaralanmanın seviyesi, zamanı ve eşlik eden hasarlara göre değişir.
Eski tendon kesisi ameliyat edilebilir mi?
Evet, ancak eski yaralanmalarda basit onarım yerine tendon grefti, tendon transferi veya aşamalı rekonstrüksiyon gerekebilir.
Kesilmiş sinir dikildikten sonra duyu hemen geri gelir mi?
Hayır. Sinir rejenerasyonu zaman alır ve iyileşme yaralanmanın özelliklerine göre değişir.
Tendon transferi nedir?
Çalışan bir kas-tendon ünitesinin kuvvetinin, kaybolmuş başka bir hareketi yeniden oluşturmak için kullanılmasıdır.
El yarasında ne zaman flep gerekir?
Tendon, kemik, eklem, sinir gibi önemli yapıların açıkta olduğu veya greftin yeterli örtü sağlayamayacağı defektlerde flep gerekebilir.
El yanık kontraktürleri ameliyat edilebilir mi?
Evet. Kontraktür açıldıktan sonra ortaya çıkan doku eksikliği Z-plasti, greft veya fleplerle rekonstrükte edilebilir.
Karpal tünel sendromu olan herkes ameliyat olmalı mı?
Hayır. Cerrahi kararı şikâyetlerin şiddeti, klinik ve nörolojik bulgular ile hastanın durumuna göre verilir.
Kopan parmak tekrar dikilebilir mi?
Seçilmiş amputasyonlarda replantasyon mümkün olabilir. Karar yaralanma mekanizması, seviye, iskemi ve dokuların durumuna bağlıdır ve acil değerlendirme gerektirir.
El ameliyatından sonra fizik tedavi gerekli midir?
Birçok tendon, sinir, kontraktür ve kompleks travma rekonstrüksiyonunda rehabilitasyon tedavinin temel parçalarından biridir.
El yaralanması tamamen eski haline döner mi?
Yaralanmanın şiddetine bağlıdır. Özellikle birden fazla anatomik yapının hasar gördüğü ağır travmalarda tamamen normal fonksiyon garanti edilemez.